Voedselprijzen

De voedselprijzen zijn de laatste jaren wereldwijd steeds verder gestegen, tot een recordhoogte in februari 2011.

Lag de voedselprijsindex (een gemiddelde van de prijzen van onder andere graan, maïs, rijst en zuivelproducten) in 2000 nog op 90, in februari van dit jaar was dat cijfer gestegen tot 238. Sindsdien is de index weer licht gedaald tot 225 in september. Zie voor een overzicht van de gestegen prijzen de website van de FAO (de voedsel- en landbouworganisatie van de VN).

Waarom stijgen de prijzen?
De hoge prijzen hebben diverse oorzaken. Door een sterke bevolkingsgroei in vooral de armere delen van de wereld neemt de vraag toe waardoor de prijzen stijgen. Ook is er sprake van een enorme toegenomen vraag naar biobrandstoffen, en daarmee de voedingsstoffen die als brandstof kunnen dienen zoals maïs en soja.

Daarnaast leiden droogte, overstromingen en andere natuurrampen - mede als gevolg van klimaatverandering - tot mislukte oogsten. Hierdoor wordt het aanbod van voedsel minder bij een toenemende vraag. Zo hebben de recente overstromingen in Australië direct gevolgen voor de voedselprijzen.

Volgens Pascal Lamy, hoofd van de Wereldhandelsorganisatie WTO, zijn exportbeperkingen van landen als Rusland en Oekraïne de belangrijkste oorzaak van de stijgende prijzen. Die exportbeperkingen werden na de mislukte oogsten van afgelopen zomer ingevoerd, waardoor de prijs van vooral graan sterk is gestegen.

Door conflicten en corruptie kan de voedselschaarste eveneens toenemen, net als door wanbeleid. Zo voerden veel Afrikaanse landen jarenlang voedsel in, in plaats van dat zij investeerden in een eigen duurzaam landbouwbeleid. Dit importbeleid werd overigens vaak gestimuleerd door westerse landen, die decennialang een afzetmarkt zochten voor hun landbouwoverschotten.

En tenslotte staan de voedselprijzen meer en meer onder druk vanwege speculaties. Voorspellingen over een lage oogst van bijvoorbeeld graan in Rusland en Canada drijven de internationale voedselprijzen verder op. De speculaties zijn niet zo zeer dé oorzaak van de prijsstijgingen, maar kunnen de eenmaal ingang gezette stijging wel versnellen.

In NRC Handelsblad maakt Olivier De Schutter, voedselrapporteur bij de VN, een onderscheid tussen twee groepen speculanten. De Schutter is niet zozeer kritisch over de grondstoffenhandelaren die hun verkoop uitstellen om een betere prijs te krijgen. Hij maakt zich vooral zorgen over zakenbanken en pensioenfondsen die steeds meer in voedsel handelen zonder er inhoudelijk interesse voor te hebben: "[Zij] nemen geen beslissingen op grond van de oogst in Australië of droogte in Rusland, alleen uit financiële overwegingen. Dat betekent dat ze meestal doen wat anderen doen. Daarmee verhogen ze het risico voor alle betrokkenen. Omdat ze ongelooflijk veel geld hebben, kunnen ze de hele handel uit balans halen. Zij maken het handelaren steeds moeilijker zich in te dekken tegen prijsschommelingen. Het is een casino geworden".

Wat zijn de gevolgen van de hoge voedselprijzen?
De hogere voedselprijzen hebben vooral grote gevolgen voor ontwikkelingslanden. In de westerse wereld wordt slechts zo'n 10 tot 15 procent van het inkomen aan voedsel besteed, waardoor de stijgende voedselprijzen hier minder hard aankomen. In ontwikkelingslanden besteden mensen soms wel 80 procent van het inkomen aan voedsel, waardoor zij door de stijgende prijzen in grote problemen komen. In China ligt dat percentage op ongeveer 30 procent.

In Afrika schommelen de voedselprijzen vaak nog meer dan op de internationale markten, wat vooral gevolgen heeft voor de allerarmsten. De hoger wordende prijzen en de daarmee samenhangende toenemende inflatie kunnen leiden tot sociale onrust, zo bleek uit de voedselrellen in 2008 en ook recent in Algerije en Tunesië. De stijgende voedselprijzen maken het steeds moeilijker om millenniumdoel 1 te halen. Zo zijn volgens de Wereldbank in de tweede helft van 2010 zeker 44 miljoen mensen in extreme armoede terechtgekomen.

Wat kan aan de stijgende voedselprijzen worden gedaan?
Van groot belang is dat de productie de komende jaren wereldwijd verder wordt opgevoerd om aan de stijgende vraag te kunnen voldoen. Dat betekent ook dat de arme landen meer mogelijkheden moeten krijgen om zich te wapenen tegen de mogelijke gevolgen van klimaatverandering en daarmee de kans op mislukte oogsten te beperken. Er moet dan ook flink worden geïnvesteerd in verduurzaming van de landbouw.

Niek Koning, landbouweconoom van de Wageningen Universiteit pleit in een interview met RTL Z voor het stabiliseren van fysieke markten via een internationaal systeem van buffervoorraden, in overheidshanden. En staatssecretaris van Landbouw Henk Bleker hield tijdens een conferentie van landbouwministers in Berlijn een pleidooi voor strenger toezicht op de voedselmarkt om de wereldwijde voedselzekerheid te waarborgen en prijsschommelingen op de voedselmarkt tegen te gaan.

VN-voedselrapporteur De Schutter voegt daaraan toe dat behalve naar speculanten ook kritischer naar de productie van biobrandstoffen moet worden gekeken. In NRC Handelsblad zegt hij: "De VS stak in 2010 38 procent van zijn mais in ethanol. Dat is onverantwoord. Het neemt een gigantische hap uit de voedselproductie. Ethanol slurpt water en energie, dus sustainable is het evenmin".

Volgens de FAO is de kans groot dat ook het komende jaar de prijzen verder zullen stijgen. Veel hangt in de nabije toekomst onder meer af van de kwaliteit van de oogsten: hoe meer er geoogst kan worden, hoe minder hard de prijzen zullen stijgen.
Oxfam Novib waarschuwt in een recent rapport dat de komende 20 jaar door een toenemende vraag de voedselprijzen zullen verdubbelen. Tom van der Lee van Oxfam Novib zegt hierover: ‘Het huidige wereldwijde voedselsysteem is failliet. Het heeft geleid tot 1 miljard hongerige mensen en creëert extreme prijsschokken, waardoor nog meer mensen hun voedselzekerheid teloor zien gaan. De manier waarop wij met voedsel omgaan deugt niet en als we niet drastisch ingrijpen, loopt het straks helemaal vast. Regeringen stellen de belangen van grote bedrijven en machtige elites boven die van miljarden wereldburgers, waardoor de voedselproductie niet duurzaam is en bovendien zeer onrechtvaardig wordt verdeeld.’