Social media in het Midden-Oosten

Het Midden-Oosten: social media geeft burgerschap nieuwe invulling

Dankzij social media zoals Facebook, Twitter, Hi5, LinkedIn is het makkelijker dan ooit om te communiceren met mensen overal ter wereld. En doordat mobiele telefoons steeds geavanceerder zijn is het mogelijk om bijna overal te communiceren via internet en je berichten van foto’s of videobeelden te voorzien. De journalistiek is hierdoor verschoven van professionele journalistiek naar civic journalism. Mensen zijn niet langer afhankelijk van de reguliere nieuwsmedia voor berichtgeving en kunnen ook zelf nieuws de wereld in slingeren.

In autoritaire regimes waar kranten en televisiestations gecensureerd en gecontroleerd worden, is social media een belangrijk kanaal voor berichtgeving. Dat social media grote invloed hebben, blijkt duidelijk uit de recente protesten en revoluties in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Dit dossier bevat informatie over de invloed van social media op burgerschap in het Midden-Oosten.

Vooral jongeren
Veel landen in Midden-Oosten en Noord-Afrika zijn de afgelopen maanden het toneel van politieke onrust en demonstraties. De burgerprotesten in Tunesië en Egypte leidde tot de val van de regimes, terwijl de demonstraties in landen als Yemen, Syrië en Algerije aanhouden en in Libie zelfs hebben geleid tot een gewapend conflict met inmenging van de internationale gemeenschap.

In vrijwel alle Arabische landen waar de bevolking om hervormingen vraagt, wordt daarover geblogd, getwitterd en gefacebooked. Jongeren spelen hierbij de hoofdrol, mede omdat ze de meerderheid (50 tot 65 procent is jonger dan 24 jaar) vormen van de bevolking in de landen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika en omdat jongeren doorgaans meer gebruik maken van social media dan oudere volwassenen. In sommige gevallen wordt er zelfs gesproken van een jongerenrevolutie of social media revolutie.

Burgerschap verandert door social media
De populariteit van social media als politiek platform in autoritaire samenlevingen wordt mede veroorzaakt doordat burgers in deze landen in het openbaar niet makkelijk over politiek kunnen praten, laat staan kritiek uiten. Op internet kan dit wel en ook nog anoniem. Zo krijgt politieke participatie een nieuwe invulling en draagt het, met name onder jongeren, bij aan het ontwaken en uiten van politiek bewustzijn.

Geen eenheidsworst
De mate en de manier waarop gebruik gemaakt wordt van social media verschilt enorm per land in de Arabische wereld. Zo was in Iran in 2009 in eerste instantie sprake van een ‘blog-revolutie’, waarbij jongeren hun gevoelens en ervaring in de aanloop naar de verkiezingen en na de verkiezingsuitslag deelden met de wereld. Dat Twitter het centrale communicatiemiddel werd tijdens de protesten en het gewelddadige neerslaan daarvan, kwam vooral doordat het telefoonnetwerk in Iran was platgegooid en Twitter een van de weinige websites die niet geblokkeerd waren.

In Egypte daarentegen speelde Facebook een cruciale rol in de organisatie van de demonstraties en in de communicatie daarover. In Facebookgroepen worden, veelal onttrokken aan het oog van de regering, discussies over de politieke situatie in Egypte gevoerd, wordt nieuws gedeeld en opgeroepen tot de organisatie van en deelname aan bijeenkomsten. Op deze manier konden massademonstraties georganiseerd worden en konden Egyptenaren zelf ‘live’ verslag doen van de gebeurtenissen.

Internationale solidariteit
Het delen van de gebeurtenissen via social media zorgde er niet alleen voor dat de situatie op de mondiale publieke agenda komt, maar geeft mensen in de rest van de wereld ook de kans om steun uit te spreken. Het bekendste voorbeeld daarbij is de duizenden mensen die hun Facebook- en Twitteraccounts groen kleurden uit solidariteit met de Iraniërs die protesteerden tegen de verkiezingsuitslag.

In sommige gevallen zorgt de wereldwijde zichtbaarheid via social media zelfs voor politieke druk. Zo twitterde de Egyptische blogger Wael Abbas ‘live’ dat hij werd opgepakt door militairen, waarna zijn 20.000 volgers dit bericht verder verspreidden en hij binnen enkele uren weer werd vrijgelaten.

Venster op de wereld
Het contact met de wereld via social media is extra belangrijk in gesloten samenlevingen zoals Syrië, Libië en Iran, waar de lokale media streng gecensureerd worden en buitenlandse journalisten doorgaans niet welkom zijn.

Of social media gebruikt worden en door wie, hangt ook af van het ontwikkelingsniveau van de landen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. In Jemen is de ongeletterdheid onder de bevolking hoog en de internetconnectie slecht waardoor er simpelweg minder gebruik gemaakt wordt van internet. De jongeren in de Golfstaten en Iran daarentegen kunnen dankzij hun goede opleidingsniveau en de snelle internetverbinding veel makkelijker met elkaar en de wereld communiceren over de politieke ontwikkelingen.

Social media als middel voor emancipatie
Sociale netwerksites blijken in het Midden-Oosten en Noord-Afrika dé plekken voor discussie over politiek en de samenleving. Het blijkt bovendien dat grotere aantallen en verschillende groepen mensen via social media kunnen meepraten over politiek. Zoals eerder aangegeven wordt politiek in de Arabische wereld doorgaans niet in de openbaarheid besproken. Het is een thema voor gesprekken binnenshuis en voor mannen onder elkaar in koffiehuizen en gebedshuizen.

Via internet kunnen vrouwen en meisjes zich, vanuit huis of in een andere vertrouwde omgeving, voor het eerst mengen in de politieke discussie. Zelfs met mensen die ze niet kennen of met groepen in de samenleving waar ze anders geen contact zouden hebben.

In Egypte, waar vrouwen hun stem luid lieten horen in de demonstraties, spraken meisjes en vrouwen via Facebook met elkaar af om naar politieke bijeenkomsten te gaan. Zo konden ze thuis laten zien dat ze niet de straat op gingen in hun eentje, maar een afspraak hadden met een groepje vrouwen.

Nawal el-Sawaadi, een van Egypte’s meest vooraanstaande feministes, blogt hoe jonge mannen, meisjes en vrouwen zij aan zij konden demonstreren en samenwerken in de organisatie van bijeenkomsten. In dit geval draagt social media dus ook bij aan de bewegingsvrijheid van meisjes en vrouwen om deel te nemen aan de protesten.

Social media als gevaar
Hoewel social media de mondiale communicatie en de rol van burgers in de politiek voorgoed veranderd heeft, zijn netwerksites ook een bron van gevaar - juist voor mensenrechtenactivisten en vrijheidsvechters in autoritaire regimes. Via social media is het mogelijk om veel informatie te vergaren over de netwerken, voorkeuren en activiteiten van mensen. De westerse software die ontwikkeld is voor marketingdoeleinden wordt door autoritaire regimes juist gebruikt om mensen in de gaten te houden.

De verbondenheid van leden van sociale netwerken is bovendien een punt van kwetsbaarheid. Als de overheid toegang krijgt tot de account van één persoon in een netwerk, dan zijn alle groepen waar hij of zij deel van uitmaakt heel gemakkelijk bloot te leggen. Zo zouden onder andere in Iran mensen bedreigd en zelfs gemarteld zijn om hun passwords, waarmee leden van de protestbeweging vervolgens systematisch zijn opgespoord.

Daarbij kunnen social networks, net als telefoonnetwerken en reguliere media, gebruikt worden voor propagandadoeleinden. Social media is een middel dat mensen de kans biedt om met elkaar te communiceren, zich te organiseren en zo uiting te geven aan burgerschap.

Tegelijkertijd kunnen social media juist ook de achilleshiel van protestbewegingen zijn, doordat het netwerk van contacten en conversaties met één klik in beeld gebracht kunnen worden. Juist door de opkomst van protestbewegingen in de Arabische wereld erkennen autoritaire regimes de kracht van social media, waardoor het risico van misbruik groot is.

Vloek of zegen?
Over de vraag of social media een vloek of zegen zijn bestaan verschillende meningen. Het contact op netwerksites is vluchtig, de relaties tussen mensen vaak zwak en de deelnemers soms anoniem. Dit maakt het lastig om als groep te plannen, om afspraken te maken en ze na te komen. Sceptici geven aan dat blijvende verandering alleen kan ontstaan via direct contact en langdurige samenwerking.

Of en hoe social media blijven bijdragen aan politieke verandering in de wereld, zal de toekomst ons zeggen. Social media hebben het politiek bewustzijn onder burgers in de Arabische wereld helpen ontwaken, maar in landen als Tunesie en Egypte begint het echte werk pas nu.


Pagina laatst bijgewerkt: 4 mei 2011